Öngerilmeli cıvata setlerinde, pek çok kişi şu soruları sorar : “Neden somunu cıvataya sıkabildiğimiz kadar sıkamıyoruz? Neden belli bir torkta sıkmamız gerekiyor? Bu cıvataları özel kılan nedir?”
Öncelikle, öngerilmeli cıvatalı bağlantıların nerede ve ne amaçla kullanıldığını anlamak gerekiyor.
Öngerilmeli cıvatalı bağlantılar değişken zorlanmalara maruz kalan (titreşim ve değişken yükler altında) ve/veya sızdırmazlığı sağlayan sistemlerde kullanılır.
Aşağıdaki tablodan da görüleceği üzere, “(a) Sabit” ile gösterilmiş halde cıvata öngerilimsiz montajı yapılmıştır. “(b) Sıkılmış” olarak gösterilen durumda ise öngerilim uygulanmıştır.
Öngerilim uygulandığı durumda iki geçici durum meydana gelir. Birincisi Sigma c kadar cıvatanın boyu elastik olarak uzar. İkincisi bağlantı parçalarının ise boyu öngerilim yükü altında kısalır. Bu boyutsal değişimler tamamen elastik alanda gerçekleşir. (Gözle farkedilmeyebilir) Bunun sonucunda cıvata setinin birarada tuttuğu iki parça birbirlerine ters yönde, cıvataya uygulanan öngerilim değerince yük uygular. Birbirlerine sıkıca bağlanmış olur. Genellikle cıvataya düşen yük miktarı bu değerin çok üzerine çıkmamaktadır. Uygulanan bu öngerilim yükü sayesinde; cıvataya uygulanacak değişken yük durumunda cıvata/somun çiftinin zamanla gevşemesi ve bağlantının ayrılmasının önüne geçer.
Öngerilim uygulanmadığında; yüke gelen cıvata boyu uzar, yük etkisi geçince eski haline gelir. Bu durumda somun gevşer ve kullanılan alanda yapının bütünlüğü bozulabilir veya sızdırmazlık için kullanıldı ise de sızdırma gerçekleşir. İşte bu sebeple kullanıcılar kritik tesislerde bu öngerilimli cıvataları kullanırlar…
Proje başlangıcında, ilgili bağlantılara düşecek yükler hesaplanır ve buna göre cıvata kaliteleri belirlenir. Sonrasında ilgili cıvata kalitesine göre de öngerilim değerleri hesaplanır. Az sıkılırsa gevşeme olur, çok sıkılırsa dişlere zarar verir.(Bu durumda işlevini yerine getiremez)
Bu cıvataları özel kılan şey esasen uygulanacak ön gerilim değerinin üretici firmanın sürtünme katsayısı doğru şekilde beyan etmesi. Teorik olarak tüm ürünlere %100 kontrol sağlanamayacak olması sebebiyle, üretim hatlarının mükemmel kontrol ve hassasiyetle çalışıyor olması gerekiyor. En önemlisi de ilgili testleri gerçekleştirebilecek alt yapıya ve teknolojiye sahip olmalı. uygulanacak tork değerininin somun ile cıvata dişleri arasında oluşan sürtünme katsayısının çok hassas biçimde akredite bir laboratuvarda ölçülmesi çok önemli…
Mehmet Ali ŞANLI
